UKŁAD ROZRODCZY

Rozmnażanie płciowe – rozmnażanie z udziałem gamet; ma przewagę nad rozmnażaniem bezpłciowym, bo potomstwo jest inne od osobników rodzicielskich (ma inny genotyp i inny fenotyp).

Rozmnażanie bezpłciowe – dotyczy prymitywnych zwierząt; potomstwo ma takie same cechy i geny jak organizm macierzysty

    ·         Pączkowanie – gąbki, parzydełkowce

    ·         Strobilizacja – parzydełkowce

    ·         Pąki zimowe (gemmule) – gąbki

    ·         Fragmentacja ciała – zwierzęta u których wysoko posunięta jest regeneracja np. wypławek biały, dżdżownica, stułbia

    ·         Partenogeneza – rozwój osobnika z jaj które nie zostały zapłodnione np. wrotki, motylice, pszczoły (trutnie)

Zwierzęta rozdzielnopłciowe: wszystkie kręgowce, stawonogi, nicienie, meduzy parzydełkowców. U rozdzielnopłciowych może występować dymorfizm płciowy.

Obojnactwo: płazińce, ślimaki lądowe, pierścienice. Obowiązuje u nich zapłodnienie krzyżowe – osobniki wymieniają między sobą plemniki, nie zapładniają własnych jaj własnymi plemnikami.

Pedogeneza – zdolność do rozmnażania się larw np. motylica wątrobowa, tasiemiec bąblowcowy.

Neotenia – rozmnażanie płciowe form larwalnych np. aksolotl

Przemiana pokoleń – następowanie po sobie pokolenia płciowego i bezpłciowego; towarzyszy jej zwykle zmiana faz jądrowych – jedno pokolenie haploidalne, drugie diploidalne.

Ma charakter metagenezy, czyli nie towarzyszy jej zmiana faz jądrowych (obydwa pokolenia diploidalne) np. parzydełkowce: polip – bezpłciowe i meduza – płciowe.

ROZMNAŻANIE CZŁOWIEKA

Mężczyzna

Spermatogeneza

W kanalikach nasieniotwórczych jąder następują liczne mitozy komórek macierzystych gamet w efekcie czego powstają liczne spermatogonie 2n. Spermatogonie intensywnie rosną tworząc spermatocyty I rzędu. Spermatocyty I rzędu przechodzą mejozę i powstają 2 spermatocyty II rzędu, a po drugim podziale cztery spermatydy.

Spermatydy przechodzą do najądrzy, gdzie ma miejsce spermiogeneza. Spermatyda odrzuca część cytoplazmy i zawartych tam organelli (kroplę cytoplazmatyczną, cytoplazmę resztkową). Za sprawą centrioli formuje się wić plemnika. Aparat Golgiego tworzy tzw. akrosom. Akrosom to pęcherzyk na główce plemnika wypełniony enzymami trawiennymi (hydrolitycznymi) – trawią one błonę komórki jajowej w miejscu zapłodnienia.

Budowa plemnika

Temperatura powyżej 34,4⁰C szkodzi plemnikom.

Elementy układu rozrodczego męskiego:

    ·         Jądra – zbudowane z tkanki łącznej

    ·         Nasieniowody

    ·         Najądrza

    ·         Gruczoły dodatkowe np. prostata

Kobieta

Jajniki – gruczoły kształtu i wielkości orzecha włoskiego, położone dolnej części jamy brzusznej; składa się z licznych pęcherzyków jajnikowych w których dojrzewają komórki jajowe. Pęcherzyków jajnikowych jest od 200 do 250 na różnym etapie rozwoju. Jajnik nie jest połączony z jajowodem, a więzadłem z zewnętrzną ścianą macicy. Jajniki podobnie jak jądra zbudowane są z tkanki łącznej. Jajnik tworzy gamety żeńskie i hormony.

Komórki macierzyste gamet to tkanka nabłonkowa.

Jajowody – zbudowane z błony surowiczej (tkanka łączna), mięśni gładkich i od wewnątrz wyściela je nabłonek jednowarstwowy cylindryczny z rzęskami – popędzają zarodek w kierunku macicy. Jajowód składa się z 3 odcinków:

    ·         Urzęsiony lejek

    ·         Bańka jajowodu – miejsce zapłodnienia

    ·         Cieśń jajowodu

Jajowód wychwytuje komórkę jajową, odbywa w nim zapłodnienie, w jajowodzie są pierwsze etapy rozwoju zarodkowego.

Macica – silnie umięśniony narząd zbudowany z 3 warstw: błona surowicza, mięśnie poprzeczne i podłużne (dzięki nim jest bardzo rozciągliwa ), od wewnątrz wysłana błoną śluzową (nabłonek wielowarstwowy).

Pochwa – odpowiedzialna za wprowadzanie plemników do dróg rodnych; ma budowę jak macica.

Miejsce zapłodnienia służy selekcji plemników.

CYKL OWULACYJNY

Przeciętny cykl trwa 28 dni, może być dłuższy lub krótszy.

Składa się z 3 etapów:

    ·         Faza przedowulacyjna

    ·         Owulacja (jajeczkowanie ) – około 14 dnia

    ·         Faza poowulacyjna

Cykl rozpoczyna się od krwawienia miesięcznego. Wzrasta poziom hormonu przysadkowego FSH (folikulotropowy). Hormon wybiera jeden pęcherzyk jajnikowy. Rośnie poziom estrogenów – rolą estrogenów jest rozbudowanie błony śluzowej macicy. Komórki błony śluzowej dzielą się intensywnie. Zachodzi angiogeneza – rozbudowuje się sieć naczyń krwionośnych macicy.

Około 10 dnia cyklu poziom estrogenów spada. Gdy spada poziom hormonów przysadkowych rośnie poziom hormonów jajnikowych. Rośnie poziom LH (luteinizujący) i FSH (folikulotropowy). W tych warunkach pęcherzyk jajowy dojrzewa i następuje owulacja. Pęknięty pęcherzyk tworzy ciałko żółte. Ciałko żółte to gruczoł dokrewny i wydziela progesteron. Rośnie poziom progesteronu, następnie rośnie poziom estrogenów. Hormony te rozbudowują błonę śluzową macicy i powodują jej lepsze ukrwienie.

NIE doszło do zapłodnienia

Jeśli mija 8-9 dni od owulacji, a zarodek nie znalazł się w macicy to znaczy, że nie doszło do zapłodnienia.  Skoro nie doszło do zapłodnienia ciałko żółte degeneruje i przekształca się w ciałko białawe, przestaje produkować progesteron. Poziom estrogenów również spada. Rozbudowana ściana macicy staje się niedożywiona i niedotleniona. Po kilku dniach zaczyna się łuszczyć, obumiera i spływa z krwią z naczyń krwionośnych które utworzyły się w śluzówce. A krwawienie to początek nowego cyklu.

DOSZŁO do zapłodnienia

Zarodek trafia do macicy. Błona macicy tworzy hormon gonadotropinę kosmówkową, której zadaniem jest utrzymanie w ciągłej aktywności ciałko żółte. Gdy ciałko żółte będzie aktywne to poziom progesteronu i estrogenów będzie wysoki. Ponieważ jest wysoki  poziom hormonów jajnikowych to poziom hormonów przysadkowych jest niski w związku z czym nie jest pobudzany żaden kolejny pęcherzyk jajnikowy. Nie toczy się żaden kolejny cykl i jest ciąża.  

Oogeneza

      

Rozpoczyna się, gdy organizm żeński sam jest jeszcze zarodkiem. Do zawiązków jajników napływają komórki prapłciowe, ulegają tam licznym mitozom i powstają liczne oogonie 2n. Oogonie 2n rosną w jajnikach zarodka i przekształcają się w oocyty I rzędu. Oocyty wkraczają w mejozę, w profazie mejozy zaraz po crossing over proces ten jest zatrzymywany. Zatrzymywany jest do czasu kiedy dziewczynka osiągnie dojrzałość płciową. Każdego miesiąca będzie dojrzewał jeden oocyt I rzędu na zmianę w jednym jajniku.

Gdy dziewczyna osiąga dojrzałość płciową w wyniku dokończenia 1 podziału mejotycznego powstaje oocyt II rzędu i ciałko kierunkowe (polocyt). Obydwie komórki wchodzą w 2 podział. Ciałko kierunkowe daje początek dwóm ciałkom kierunkowym, natomiast drugi podział oocytu II rzędu zatrzymywany jest w momencie metafazy. W momencie owulacji wydostaje się oocyt II rzędu. Wniknięcie plemnika to bodziec, by drugi podział dobiegł  do końca. W wyniku tego powstaje ootyda, czyli komórka jajowa i ciałko kierunkowe.

Czas pierwszego zatrzymania oogenezy przeznaczony jest na tworzenie przez pęcherzyk jajnikowy materiału zapasowego dla przyszłego zarodka – powstaje żółtko. Czas ten to również tworzenie osłonek jajowych. Osłonka powstająca w pęcherzyku jajnikowym to osłonka I rzędu, II rzędowe osłonki powstają w drogach rodnych u zwierząt np. ptaki, gady.

Podział komórek jajowych zwierząt:

Końcówka  –lecytalne, bo lecytyna (fosfolipid) to składnik  żółtka

      a)      Ze względu na ilość żółtka w jaju

-  alecytalne (bez żółtkowe) – u zwierząt których zarodki przebywają bardzo krótko w osłonkach jajowych i żywią się pokarmem znajdowanym w środowisku np. szkarłupnie.

- oligolecytalne (skąpo żółtkowe) – charakterystyczne dla zwierząt u których zarodek krótko przebywa w osłonkach zarodkowych, albo odżywianiem zarodka i płodu zajmuje się organizm matki np. żyworodne ssaki.

- mezolecytalne (średnio wyposażone w żółtko) – rozwój zarodkowy dość krótki np. płazy

- polilecytalne (bogato żółtkowe) – zwierzęta u których cały rozwój zarodkowy przebiega wewnątrz jaja np. ptaki, gady, stawonogi.

b) w zależności od rozmieszczenia żółtka w jaju

- izolecytalne- materiał żółtkowy równomiernie rozmieszczony w całym jaju np. ludzie

- anizolecytalne – żółtko rozmieszczone nierównomiernie

·         centrolecytalne – żółtko w środku jaja

·         telolecytalne – żółtko rozmieszczone na jednym biegunie np. ptaki, gady

Przebieg zapłodnienia, rozwój zarodkowy i płodowy człowieka.

Urzęsiony lejek jajowodu przejmuje oocyt II rzędu uwalniany z pęcherzyka jajnika. Dochodzi do zapłodnienia w bańce jajowodu. Komórka jajowa jest zwykle atakowana przez liczne plemniki, ale zapłodnienie dokonuje się zwykle jednym plemnikiem.

Monospermia – zapłodnienie jednym plemnikiem

Wnika tylko główka plemnika. Błona komórki jajowej w wyniku zachodzących w niej przemian staje się nieprzepuszczalna dla innych plemników. Gdy do komórki jajowej wniknie więcej niż jeden plemnik (polispermia) zygota umiera.

Zygota przystępuje do bruzdkowania. Sposób bruzdkowania zależy od typu jaja.

·         Izolecytalne bruzdkują całkowicie i równomiernie (pierwsze 3 podziały południkowe, następny równikowy)

·         Anizolecytalne

- u centrolecytalnych jest powierzchniowe bruzdkowanie np. stawonogi

- u telolecytalnych bruzdkowanie jest tarczkowe.

W jajach anizolecytalnych bruzdkowanie jest częściowe i może być powierzchniowe lub tarczkowe.

W wyniku bruzdkowania powstaje morula, następnie w wyniku blastulacji powstaje blastula. W ludzkiej blastuli występują wyraźne 2 bieguny.

Embrioblast – z niego rozwija się właściwy zarodek

Trofoblast – część blastuli z której rozwijają się narządy pomocnicze dla zarodka takie jak błony płodowe i łożysko.

Po 7-8 dniach od zapłodnienia zarodek dociera do macicy na etapie blastuli jako blastocysta. Rozpoczyna się implantacja – zagnieżdżanie się zarodka w miejscu macicy które on sobie wybiera. Zarodek żywi się na początku mlekiem macicznym które jest wydzielane przez komórki błony śluzowej macicy. Już w macicy odbywa się gastrulacja. Zarodek przekształca się w 2, a ostatecznie w 3 warstwowy. Wytworzone listki to materiał na przyszłe narządy i tkanki.

Błony płodowe wykształcają się z listków zarodkowych

Owodnia (z ektodermy) – tworzy pęcherzyk wokół zarodka, wypełnia się wodami płodowymi które są wytworem zarodka i owodni. Zapewnia zarodkowi środowisko wodne, chroni przed urazem wyschnięciem.

Omocznia (z endodermy)

Kosmówka (z ektodermy)

Omocznia i kosmówka bierze udział w tworzeniu łożyska

Łożysko (placenta) – jest to część kosmówki która ukrwiona jest naczyniami omoczni. Kosmówka wrasta w błonę śluzową macicy i zapewnia bliskość naczyń krwionośnych matki i płodu, dzięki czemu następuje wymiana rozmaitych substancji w drodze dyfuzji.

U ludzi łożysko jest tarczowe i krwiokosmówkowe, czyli prawdziwe, ponieważ zanika nabłonek na macicy, natomiast zachowuje się nabłonek kosmówki.

Łożysko rzekome występuje np. u gryzoni – zachowane są 2 nabłonki.

Wymiana substancji

Do matki: CO­₂, szkodliwe metabolity

Do płodu: O₂, substancje odżywcze, przeciwciała, substancje toksyczne (alkohol, narkotyki, nikotyna)

Rozwój zarodkowy – do końca 2 miesiąca

Rozwój płodowy – od początku 3 miesiąca

Ciąża trwa około 40 tygodni (9 miesięcy)

Rozwój człowieka po urodzeniu (postnatalny):

·         Noworodek – do końca 1 miesiąca

·         Niemowlak – do końca 1 roku

·         Dzieciństwo – do 12-14 lat

·         Okres młodzieńczy – do 18 – 20 lat

·         Okres dojrzałości – do 40 lat

·         Wiek średni – do 65 lat

·         Starość – powyżej 65 lat

Rozwój ontogenetyczny

- prenatalny (wewnątrz maciczny)

- postnatalny (po urodzeniu)

W rozwoju zarodkowym krwinki powstają początkowo w wątrobie i śledzionie.

Badania płodu:

·         Ultrasonografia USG – rozpoznanie płci w 12-16 tygodniu

·         Aminocentoza – pobranie płynu owodniowego

·         Biopsja kosmówki – 9 – 11 tydzień

·         Kordocentoza – pobranie krwi z pępowiny

Zagrożenia dla płodu:

·         teratogeny np. alkohol, nikotyna

·         różyczka

·         opryszczka

·         cytomegalia

·         grypa

·         AIDS

·         Kiła

UKŁAD WYDALNICZY

Wydalanie – usuwanie toksycznych i szkodliwych, zbędnych metabolitów.

Wydalanie to:

- pozbywanie się CO₂ przez płuca

-  usuwanie szkodliwych barwników żółciowych (bilirubina, biliwerdyna) wydalane są z kałem przez układ pokarmowy.

-  urobilinogen – wydalany z moczem

- pot (woda + amoniak + NaCl + mocznik) – wydalany przez skórę

- wydalanie azotowych metabolitów

Wydalanie azotowych metabolitów :

- amoniak – tworzony jest w wątrobie w procesie dezaminacji aminokwasów.

- mocznik – powstaje w cyklu mocznikowym

Podział zwierząt na:

    ·         Amonioteliczne – zwierzęta, które żyją w wodzie i nie cierpią nigdy na jej brak, wydalają amoniak. Amoniak jest bardzo toksyczny – wydalany jest w postaci bardzo rozcieńczonej, z dużą ilością wody.

    ·         Ureoteliczne – zwierzęta, które żyją na lądzie, tymczasowo mogą cierpieć na brak wody. Przetwarzają amoniak na trochę mniej toksyczny mocznik. Może on być wydalany z mniejszą ilością wody. (ssaki, człowiek, płazy, dżdżownica)

    ·         Urykoteliczne – przetwarzają amoniak na kwas moczowy – najmniej toksyczny. Prowadzą najoszczędniejszą gospodarkę wodną. Kwas moczowy może być wydalany prawie bez wody, bardzo łatwo krystalizuje i wytrąca się w postaci kryształów. Na przetworzenie amoniaku w kwas moczowy potrzeba dużo energii, dlatego gady, które ponownie weszły do wody wydalają amoniak, np. krokodyl. Urykoteliczne są: ptaki (bo chcą być lżejsze), gady (bo mają mało wody), owady, pajęczaki, ślimaki lądowe.

Cykl mocznikowy

Nazywany również małym cyklem Krebsa, też odkrył go Krebs. Zachodzi w mitochondriach komórek wątroby. Jest to proces anaboliczny

   1.       Z amoniaku i CO₂ powstaje karbamylofosforan

NH₃ + CO₂ - - > defosforylacja - - > karbamylofosforan

   2.       Karbamylofosforan przyłącza się do ornityny (aminokwas niebiałkowy) i powstaje cytrulina (niebiałkowy aminokwas)

   3.       Do cytrulina przyłącza się jeszcze jeden amoniak (pochodzący z asparaginianu) i powstaje argininobursztynian (kwas argininobursztynowy)

   4.       Argininobursztynian rozpada się na argininę i fumaran (kwas fumaranowy).

   5.       Od argininy odłącza się cząsteczka mocznika i tworzy się ornityna.

Mocznik dociera z krwią do nerek

Elementy układu wydalniczego:

- nerki – produkcja moczu

- moczowody – nimi mocz spływa do pęcherza moczowego

- pęcherz moczowy – gromadzi mocz

- cewka moczowa – usuwa mocz na zewnątrz

NERKA

Ludzka nerka jest narządem parzystym, kształtu fasolowatego. Waga nerki 120 – 200 g. U mężczyzn jest większa. Wysokość nerki wynosi 10 – 12 cm, szerokość 6 -7 cm . Jest narządem płaskim o grubości 3- 4 cm . Nerka składa się z 2 części: kory i rdzenia nerki.

Rdzeń nerki – tworzą go piramidy nerkowe zwrócone szerszą częścią do wewnątrz. Piramidy nerkowe wnikają do kielichów nerkowych mniejszych, a te łączą się w kielichy nerkowe większe, a te łączą się w miedniczkę , a miedniczka przechodzi w moczowód. Fragmenty kory odgradzające piramidy to słupy nerkowe.  

Nefron – jednostka funkcjonalna nerki. W nerce jest od 1,5 do 2 mln nefronów. W nefronie powstaje mocz. Pierwszy element nefronu to ciałko nerkowe (kłębek naczyń krwionośnych – kłębek nerkowy, kłębek Malpighiego). Tętniczka doprowadzająca ma większą średnicę. Na kłębuszku znajdują się 2 warstwy nabłonka płaskiego, a przestrzeń między warstwami nabłonka to torebka Bowmana. Od ciałka nerkowego odchodzi kanalik kręty I rzędowy – proksymalny. Następnie znajduje się pętla Henlego. Następnie kanalik kręty II rzędu – dystalny, uchodzi do kanalika zbiorczego. Ostatni element to ujście licznych nefronów.

Powstawanie moczu:

     1.       Filtracja – zjawisko fizyczne nie wymagające energii, polega na wyciskaniu do torebki Bowmana części osocz krwi – 20%. Filtracji sprzyja bardzo wysokie ciśnienie krwi panujące w naczyniach włosowatych kłębuszka nerkowego (tętniczka doprowadzająca jest grubsza i ściany torebki Bowmana są bardzo cienkie). W czasie filtracji nie powinny przejść krwinki i wielkocząsteczkowe białka. Powstały przesącz to mocz pierwotny, ma identyczny skład jak osocze krwi (H₂O, CO­­₂, glukoza, witaminy, hormony, amoniak, mocznik, kationy)

     2.        Resorpcja – drugi etap rozpoczyna się od kanalika krętego I rzędu. Jest to resorpcja zwrotna obowiązkowa. Resorpcja, czyli zwrotne wchłanianie wszystkich składników moczu pierwotnego które organizm zna i są mu potrzebne (woda, część jonów, glukoza, witaminy, hormony). Resorpcja zwrotna to transport aktywny zachodzący przy udziale nośników, a nośniki to te cząstki które rozpoznają daną substancje i resorbują ją z powrotem do krwi. Nośniki są dla wszystkich substancji poza tymi które są nam zbędne. Nie ma nośnika dla mocznika, amoniaku, kwasu moczowego, dlatego są wydalane. Im kanalik wydalniczy jest dłuższy tym resorpcja dokładniejsza, bo jest na nią więcej czasu.

Pętla Henlego to miejsce zagęszczania moczu – miejsce resorpcji wody do krwi. Zagęszczanie moczu następuje w ramieniu zstępującym pętli Henlego. Wchłanianiem wody do krwi kieruje hormon ADH – antydiuretyczny (wazopresyna) tworzony przed podgórze, a magazynowany w tylnym płacie przysadki mózgowej i stamtąd jest uwalniany –przyśpiesza zwrotne wchłanianie wody.

Niedobór hormonu jest przyczyną moczówki prostej – nadmierna utrata wody z moczem.

W kanaliku krętym II rzędowym zachodzi dalsza resorpcja – nadobowiązkowa, a w pobliżu kanalika zbiorczego ma miejsce sekrecja.

     3.       Sekrecja – polega na usuwaniu z naczyń krwionośnych oplatających kanalik wydalniczy substancji szkodliwych takich jak: leki, nadmiar kationów wodorowych, barwniki pokarmowe np. antocyjany.

Na końcu kanalika wydalniczego mamy kanalik zbiorczy, uchodzą tam liczne nefrony. W kanaliku zbiorczym może zachodzić zwrotna resorpcja wody, czyli zagęszczanie.

Ilość wydalanego moczu zależy od ilości wody w nim zawartej.

1,5 l – ilość moczu tworzonego w ciągu doby (około 1% moczy pierwotnego)

150 – 180 l – ilość moczu pierwotnego tworzonego przez nerki .

Przy tak dużej filtracji człowiekowi wystarcza jedna nerka.

Parametry moczu:

    ·         1,5l/dobę

    ·         pH : 4 – 7,5 (gdy pH przekracza 7 oznacza to, że źle się dzieje)

    ·         barwa – słomkowa, przez urobilinogen

    ·         W moczu nie powinno wyć: bilirubiny, glukozy, białek, kreatyniny, ciał ketonowych i bakterii (pojedyncze, nieliczne krwinki i bakterie nie świadczą o chorobie)

Cukromocz – stan, gdy w moczu jest glukoza i zwykle świadczy o cukrzycy.

Białko nie powinno występować w moczu, jeśli jest to świadczy o bakteryjnej chorobie nerek - choroba białkomocz.

W moczu powinny się znajdować: woda, mocznik 1-2%, niewielkie ilości amoniaku, kwas moczowy (powstaje w wątrobie z puryn)

Dobowy bilans wodny człowieka:

Wprowadzane	Wydalane
1200 cm3 – napoje 1000 cm3 – pokarm 300 cm3 – z przemian metabolicznych np. z oddychania, syntezy białek	1500 cm3 – mocz 500 cm3 – skóra 400 cm3 – płuca 100 cm3 – z kałem z układu pokarmowego
2500 cm3 (2,5l) – powinno się wprowadzić płynów	2500 cm3 – powinno być wydalone

Sztuczna nerka

Gdy nerki są chore człowiek musi być poddawany dializom.

Dializa (sztuczna nerka ) – człowiek ma zrobioną chirurgicznie przetokę (jest to stałe wejście do naczynia krwionośnego; przetoka polega na stałym otwarciu 2 naczyń – jednego by krew z niego wypływała, drugiego, by krew do niego wracała).Sztuczna nerka jest to system cienkich przewodów z błony półprzepuszczalnej które funkcjonują jak ściana naczyń krwionośnych. Sieć przewodów zanurzona jest w płynie dializacyjnym. Z przewodów do płynu dializacyjnego przechodzą szkodliwe metabolity i woda. 

UKŁAD LIMFATYCZNY I ODPORNOŚĆ

Na układ limfatyczny składają się:

    ·         Limfa (chłonka)

    ·         Przewody limfatyczne (naczynia limfatyczne)

    ·         Węzły chłonne (węzły limfatyczne)

    ·         Grudki chłonne

    ·         Śledziona i grasica

Limfa (chłonka ) – bezbarwny płyn, bo składa się z osocza i leukocytów (głównie limfocytów). Osocze limfy ma taki skład jak osocze krwi, bo jest przesączonym osoczem krwi do przestrzeni międzykomórkowych z włosowatych naczyń krwionośnych. Z przestrzeni międzykomórkowych wnika do naczyń limfatycznych, bo jest to układ otwarty.

Kiedy limfa płynie przez narządy limfo poetyczne (śledziona, grasica, węzły chłonne – tam produkowane są białe krwinki) wyposaża się w leukocyty – limfocyty (granulocyty w szpiku, limfocyty poza szpikiem –śledziona, grasica, grudki chłonne).

Limfa płynie zawsze w kierunku serca. Naczynia limfatyczne łączą się z żyłami dużego obiegu krwi i w okolicach serca krew miesza się z limfą.

Funkcje:

- odpornościowa – pełni funkcję obronną i w tej roli wspomaga krew

- wspomaga krew w funkcji transportowej

Odporność – zdolność organizmu do obrony przed patogenami

Proces dotyczy także roślin:

- kutykula- bierna

- ściana komórkowa – bierna

- fitoncydy – lotne wydzieliny substancji; wydzielane przez czosnek, cebulę, chrzan. Mają one właściwości bakteriobójcze.

Nieswoista – taka sama dla każdego rodzaju patogenu – czynnik chorobotwórczy = antygen – każde ciało obce, w którego skład wchodzi białko, kwas nukleinowy lub melacukier

    ·         Odporność komórkowa – pierwsza linia obrony

- stanowią ją leukocyty o właściwościach fagocytowania i pochłaniania bakterii i wirusów. Zdolności te mają granulocyty (neutrofile i eozynofile) oraz monocyty. Są to makrofagi.

- należą tu wydzieliny narządów, np. sok żołądkowy – HCl

- lizosomy – powodują lizę (rozpad ścian komórek bakteryjnych ). Są we łzach, ślinie, soku żołądkowym, pocie.

- kichanie, kaszel, łzawienie oka

Swoista – inna odpowiedź na każdy rodzaj patogenu (antygenu). Nabywamy ją w ciągu życia i zawsze związana jest z przeciwciałami – humoralna.

    ·         Czynna – gdy sami ją wytworzyliśmy, gdy sami tworzyliśmy przeciwciała w odpowiedzi na pojawienie się patogenu.

- naturalna – patogen wnika w sposób na naturalny – zaraziliśmy się i zachorowaliśmy i uzyskaliśmy odporność.

- sztuczna – gdy podano nam je w formie szczepionki

Jest długotrwała, bo oprócz przeciwciał powstają też komórki pamięci.

    ·         Bierna – gdy otrzymujemy gotowe przeciwciała, są one podawane przez matkę dzieciom – przenikają przez łożysko (po porodzie na kilka tygodni po urodzeniu mają odporność od matki) w pierwszym mleku matki są przeciwciała.

- sztuczna – gdy wstrzykujemy gotowe przeciwciała żeby nie dopuścić do rozwoju, bo podejrzewamy, że zarazek znalazł się w nas. Można przeciwciała podać w postaci surowicy z gotowymi przeciwciałami (surowica przeciw tężcowa i przeciw wściekliźnie). Przeciwciała wiążą patogen, a potem rozkładają go całkowicie.

- naturalna – od matki

Krótkotrwała, bo nie powstają komórki pamięci, pomagają tylko w danym momencie.

Przebieg reakcji odpornościowej:

Do organizmu wnika intruz (bakteria lub wirus). Otacza go makrofag. Rozkłada go i na podstawie jego składu chemicznego wie co to za rodzaj. Informuje limfocyt T – pomocniczy. Pobudzają one limfocyty B przez specjalne białka interleukiny. Limfocyty B szybko rosną i potem bardzo intensywnie się dzielą (proliferują). Różnicują się na 2 grupy:

    ·         Komórki plazmatyczne (plazmocyty) – liczne i większe. Odpowiadają za tworzenie przeciwciał. Powstają w nich przeciwciała, czyli białka o dużych cząsteczkach. Na jednym końcu jest miejsce rozpoznawane przez antygen. Każdy rodzaj przeciwciała ma inaczej zbudowane to miejsce, bo rozpoznaje inny antygen. Przeciwciała rozpływają się z krwią po całym organizmie. Wychwytują komórki patogenu, czyli komórki chorobotwórcze, wiążą je, przyczepiając się do nich tym końcem. Do jednego patogenu może przyczepić się kilka przeciwciał . Od tego momentu powstaje kompleks antygen – przeciwciało. Patogen przestaje się mnożyć w naszym organizmie, a po pewnym czasie cały kompleks ulega zniszczeniu – dezaktywacji.

    ·         Komórki pamięci – mniejsze i mniej liczne. Mają w sobie zapisany portret genetyczny drobnoustroju. W sytuacji gdy pojawi się taki sam drobnoustrój po raz kolejny szybko jest rozpoznawany przez komórki pamięci, które szybko się dzielą i dają początek nowym komórkom pamięci i nowym komórkom plazmatycznym. Będzie to wtórna odpowiedź immunologiczna, bo patogen pojawia się po raz kolejny.

Różnica między pierwotną i wtórną odpowiedzią immunologiczna:

- wolniej rośnie ilość przeciwciał w pierwotnej  

- we wtórnej jest więcej przeciwciał, ich wysoki poziom utrzymuje się w organizmie dłużej i wolniej spada ich ilość.

Wirusy grypy i HIV mutują tak często, że nie są rozpoznawane przez komórki pamięci.

Dla niektórych drobnoustrojów jest dłuższa lub krótsza odporność

Szczepienia obowiązkowe

    ·         Przeciw wirusowe

- Heinego – Mediny  (wirus polio) – dotyczy układu nerwowego (szczepionka do picia)

- odra

- żółtaczka

- grypa

    ·         Przeciw bakteryjne:

- gruźlica (prątek Kocha) – kilka razy, jest to pierwsze szczepienie w życiu człowieka

- tężec

- błonica (dyfteryt)

- krztusiec (koklusz)

Wirus HIV i choroba AIDS

AIDS – zespół nabytego upośledzenia odporności

Pasożytuje tylko w limfocytach T – niszczą je i obniżają odporność. Nosiciel HIV nie choruje na AIDS tylko jest nieodporny na różne wirusy i bakterie.

HIV należy do wirusów bryłowych – ma 2 jedno wiciowe RNA. Jest to retrowirus, czyli ma zdolnośc do odwrotnej transkrypcji.

       

Zwykła transkrypcja – przepisanie informacji genetycznej z DNA na RNA

Odwrotna transkrypcja – przepisanie informacji genetycznej z RNA na DNA

Odwrotna transkrypcja potrzebna jest by wbudować się w DNA komórki żywicielskiej. Przechodzi na RNA (transkrypcja), żeby jego informacja genetyczna się ujawniła.

Możliwości zakażenia:

   ·         Krew (matka - dziecko)

   ·         Kontakt płciowy

Przez używania tych samych rzeczy zarazić się nie można! Jest to wirus który bardzo szybko ginie w środowisku.