PIERŚCIENICE

Gromady:

   1)      Skąposzczety

   2)      Wieloszczety

   3)      Pijawki

ü  Wszystkie elementy wykształcają się w rozwoju zarodkowym, a potniej ich nie przybywa ani nie ubywa.

ü  Segmentacja jest dwojaka:

   ·         homonomiczna – u skąposzczetów, segmenty wewnętrzne pokrywają się z segmentami zewnętrznymi

   ·         heteronomiczna – u wieloszczetów, segmenty nie są takie same i segmentacja powierzchniowa nie pokrywa się z segmentacją wewnętrzną    

   1.       SKĄPOSZCZETY (DŻDŻOWNICE)

   ·         mają od 130 do 200 segmentów i dla osobnika liczba segmentów jest stała

   ·         siodełko- utworzone z kilku poszerzonych pierścieni, znajduje się za otworami płciowymi, są tam gruczoły z wydzieliny których powstaje obrączka (mufka) – dochodzi w niej do zapłodnienia i przekształca się w kokon jajowy.

   ·         ciało pokrywa wór powłokowo- mięśniowy od zewnątrz pokryty kutikulą , a wewnątrz mięśniami: okrężnymi i podłużnymi.

   ·         wór powłokowo – mięśniowy jest miejscem wymiany gazowej ( wymiana gazowa jest całą powierzchnią ciała)

   ·         skąposzczety mają mało szczecinek – 4 pary na każdym segmencie

   ·         szczecinki zapobiegają ślizganiu, a lokomocja następuje dzięki skurczom mięśni wora powłokowo mięśniowego

   ·         jamę ciała wypełnia płyn surowiczy, a każdy segment (metamer) ma swoją krople płynu surowiczego, przez co objętość się nie może zmieniać

   ·         nie mają narządów zmysłów, jedyne co ma są to receptory w nabłonku: -foto; -termo;                      -mechano; -chemo.

 Układ pokarmowy

ü   silnie zróżnicowany

otwór gębowyàgardzielàprzełykàwole(magazyn pokarmu)àżołądekàjelito środkoweàjelito tylne zakończone odbytem

ü  żywi się detrytusem, czyli martwymi szczątkami organicznymi

ü  tyflosolis- wpuklenie w jelicie, fałd mający na celu zwiększenie powierzchni trawiennej i chłonnej jelita

ü  do przełyku uchodzą gruczoły wapienne, mają na celu neutralizowanie kwasów.

Układ wydalniczy

ü  układ metanefrydialny, bo w każdym segmencie ciała znajdują się 2 metanefrydia (urzęsione lejki z kanalikiem krętym którego ujście jest w segmencie następnym)

  

Wydaliną jest mocznik – NH₃ + CO₂

    

Układ nerwowy

   ·         jest typu drabinkowego

   ·         zwoje nad gardzielowe tworzą mózg

   ·         zwoje pod gardzielowe

   ·         zwoje łączy obrączka około przełykowa

   ·         znajduje się po stronie brzusznej

       

Układ krwionośny

ü  zamknięty układ krwionośny

ü  nie ma w nim serca

ü  tworzą go naczynia – grzbietowe (pompuje do przodu krew )oraz brzuszne (pompuje do tyłu krew)

   ·         każdy segment ma swoje naczynie okrężne

   ·         cały system naczyń włosowatych biegnący do każdego narządu

ü  role serca spełniają niektóre naczynia okrężne i fragmenty niektórych innych naczyń krwionośnych

ü  krew może być:

   ·         czerwona z hemoglobiną, erytrokruoryną

   ·         zielona z hlorokruoryną

   ·         żółta

ü  barwniki są w osoczu

Rozmnażanie

   ·         jest obojnakiem (hermafrodytą)

   ·         zapłodnienie i zaplemnienie jest krzyżowe

U dżdżownicy podczas kopulacji dwa osobniki przekazują sobie plemniki, które są magazynowane w zbiorniczkach nasiennych położonych przed otworami płciowymi. gdy dżdżownica osiągnie dojrzałość płciową, wokół siodełka tworzy się szeroka śluzowata mufka, która zaczyna przesuwać się ku przodowi zwierzęcia. Gdy znajdzie się nad otworami płciowymi żeńskimi, zostają do niej złożone niezapłodnione jaja. W momencie, kiedy mufka z jajami przesuwając się do przodu, obejmie ujścia zbiorniczków nasiennych, zostają z nich uwolnione plemniki (pochodzące od partnera) i zapładniają jaja. potem dżdżownica przez skurcze ciała zsuwa mufkę i pozostawia ją w ziemi jako kokon z jajami. Po pewnym czasie wylęgają się młode dżdżownice, które najpierw zjadają kokon, a potem rozpoczynają samodzielne życie.

Inni przedstawiciele:

ü  wazonkowce

ü  rureczniki (tubifex)

   ·         są słodkowodne

   ·         są bioindykatorami, żyją tylko w wodach zanieczyszczonych i niedotlenionych

   2.       WIELOSZCZETY

Przedstawiciele:

   ·         nalepian

   ·         nereida

ü  są to pierścienice wyłącznie morskie

ü  mogą być osiadłe np. sabella – żyją w wapiennych rurkach które same sobie wytwarzają

ü  segmentacja heteronomiczna

ü  wyraźna cefalizacja

ü  2 pry oczu, czułki, wąsy, głaszczki, wysuwalny ryjek ze szczękami

ü  jest drapieżnikiem

ü  dużo szczecinek

ü  parapodia (pranóża)- na każdym Selmęcie I para, u niektórych na pranóżach są prymitywne skrzela

Rozmnażanie

   ·         są rozdzielnopłciowe, zapłodnienie zewnętrzne, rozwój złożony

   ·         trochofora – gruszkowata larwa, rozwija się z niej odcinek głowowy

Celoma – wtórna jama ciała, jama wysłana nabłonkiem mezodermalnym

   3.       PIJAWKI

Przedstawiciele:

   ·         końska (drapieżnik)

   ·         lekarska

   ·         rybia

ü  pasożytnicze pierścienice, czasem drapieżne

ü  pasożytnicze żywią się krwią

ü  w Polsce żyje około 20 gatunków, polskie są słodkowodne, ale są również morskie i lądowe

ü  segmentacja heteronomiczna

ü  mają stałą liczbę segmentów – 34

ü  na obu końcach są przyssawki

   ·         w przedniej otwór gębowy (ma zęby do przegryzania ciała )

   ·         nad tylną otwór odbytowy

   ·         przyssawki pełnią funkcje lokomocyjną

ü  w nabłonku pijawek są oczy, ich liczba i sposób rozmieszczenia jest charakterystyczna dla gatunku

ü  pijawki mają w jamie ciała tkankę łączną podobną do perenchymy płazińców

ü  układ krwionośny jest otwarty

ü  wymiana gazowa całą powierzchnią ciała

Układ pokarmowy

ü  najwięcej zmian w układzie pokarmowym

ü  są to pasożyty:

   ·         zewnętrzne

   ·         czasowe – przysysają się do żywiciela tylko raz na jakiś czas, to znaczy mają możliwość magazynowania krwi, magazynują ją w dużym wolu (wole posiada 10 par kieszeni); potrafi zgromadzić tam zapasy nawet na 18 miesięcy.

hirudyna (hirugina) – białko, enzym który miesza się z krwią i zabezpiecza krew przed krzepnięciem i rozkładem

Rozmnażanie

są obojnakami (podobnie jak dżdżownice)

OBLEŃCE

Typy:

   ·         Nicienie

   ·         Wrotki

   ·        Kolcogłowy

   ·         Brzuchorzęski            pasożyty układów pokarmowych zwierząt

ü  ciało obłe, na przekroju mają kształt prawie idealnego koła

Nicienie

ü  głównie pasożytnicze

Bywają pasożytami roślin: węgorki i mątwiki

   ·         węgorki pasożytują na roślinach jednoliściennych: węgorek prosa, cebuli

   ·         mątwiki są pasożytami roślin okopowych: buraka, kartofla

   ·         wnikają z gleby przez włośniki, a pasożytują w liściach

   ·         zapobiec im można tylko stosując płodozmian

ü  pasożyty monokseniczne – cały cykl rozwojowy odbywa w jednym żywicielu

ü  ciało wrzecionowate – na końcach zwężone

ü  są rozdzielnopłciowe i jest u nich wyraźny dymorfizm płciowy

ü  dymorfizm – różnice w 2 i 3 rzędowych cechach płciowych

   ·         cechy 1 rzędowe – mówimy o nich mając na myśli budowę gonad

   ·         cechy 2 rzędowe – są to cechy w zewnętrznej budowie narządów płciowych

   ·         cechy 3 rzędowe – są to różnice w budowie zewnętrznej osobników np. barwa, wielkość. Widać je u dorosłych osobników.

cechy 3 rzędowe u człowieka:

   ·         rozwój sutek tylko u kobiet

   ·         sposób obrośnięcia ciała

   ·         głos

   ·         budowa sylwetki

cechy 3 rzędowe u glisty:

   ·         samce są mniejsze

   ·         samce mając haczykowato zakończony tył

Budowa:

   ·         ciało pokrywa wór powłokowo – mięśniowy

   ·         wytwarza oskórek – kutikulę

   ·         pod nabłonkiem mięsnie gładkie – podłużne

   ·         wałki hypodermalne – wpuklenia nabłonka między mięśnie

ü  w grzbietowym i brzusznym są pnie nerwowe

ü  w bocznych są kanały układu wydalniczego

   ·         jamę ciała wypełnia płyn surowiczy; pełni on funkcje szkieletu hydraulicznego; jest transporterem i magazynem (także substancji szkodliwych )

Układ pokarmowy

   ·         drożny układ pokarmowy

   ·         jelito jest nierozgałęzione, bo role transportera pełni płyn surowiczy

   ·         trawienie jest pozakomórkowe i zachodzi w świetle jelita

Układ wydalniczy

   ·         są to 2 kanały zbiorcze połączone poprzecznym wałkiem zakończonym otworem wydalniczym

   ·         nazywa się protonefrydialny, ale zmodyfikowany, bo nie ma typowych protonefrydiów, są to 2 duże komórki.

   ·         wykorzystywany głównie do osmoregulacji

Układ oddechowy

   ·         oddychają beztlenowo, ale mają zdolność do szybkiego przejścia z oddychania beztlenowego do tlenowego

z 1 glukozy:  beztl – 2ATP ; tle- 36 ATP

Rozmnażanie

   ·         układ rozrodczy żeński jest parzysty, jest cewkowaty to znaczy tworzą go 2 jajniki, 2 jajowody, 2 macice wnikają do wspólnej pochwy

   ·         układ rozrodczy męski jest nieparzysty, tworzą go: 1 jądro, 1 nasieniowód, nasieniowód uchodzi do jelita tylnego; ma stek, czyli kloakę (jedno ujście dla więcej niż jednego układu)

Cykle rozwojowe

          Glista ludzka

Dorosła glista żyje w jelicie cienkim człowieka. Muszą żyć co najmniej dwie. Dochodzi do zapłodnienia i zostają składane jaja (do 200000/dzień). Są to jaja nieinwazyjne (nie zdolne do rozwoju). Inwazyjność zyskują, gdy zetkną się z tlenem. Człowiek musi zjeść inwazyjne jaja. W jelicie z jaja rodzi się larwa, musi odbyć wędrówkę żyłą wrotną z krwią do wątroby, żyłą wątrobową do serca (do prawej części), pniem płucnym do płuc. W płucach przebija pęcherzyki płucne i przechodzi do ich światła (w obecności tlenu szybko rośnie); podrażnia tkankę płuc; musi wyjść do gardła i zostać połknięta do jelita.

     Owsik

Mały pasożyt (ma około 1 cm), pasożytuje w jelicie grubym. Zapłodnione samice wychodzą nocą na zewnątrz odbytu i składają jaja. Każde połknięte jajo to nowy owsik .

           Włosogłówka ludzka

ü  przednia część ciała cieniutka jak włos

ü  długość do 5 cm

Tęgoryjec i włosogłówka – cykl rozwojowy

Wwierca się w błonę śluzową jelita i żywi się krwią, czyli uszkadza naczynia krwionośne. Prowadzą do zakażeń i krwotoków układu pokarmowego.

           Filaria bankrofta

Występuje w ciepłych klimatach. Pasożytuje w węzłach chłonnych, zatrzymuje odpływ limfy głównie z kończyn. Brak odpływu powoduje słoniowaciznę kończyn (elefantiazę).

            Włosień spiralny (kręty)

Jest to pasożyt groźny i mało specyficzny. Jego żywicielem może być każdy organizm który jada mięso. Człowiek zjada mięso wieprzowe z larwami spiralnie skręconymi (trychiny). Zazwyczaj człowiek zjada wiele larw. W jelicie osiągają dojrzałość (stają się zdeterminowane płciowo). Z jednych rozwijają się samce z drugich samice. Po zapłodnieniu samce umierają i są wydalane z kałem. Zapłodnione samice wwiercają się w błonę śluzową jelita i tam składają żywe larwy (1500 larw). Samice giną i z kałem są usuwane na zewnątrz. Larwy wchodzą do naczyń krwionośnych i płyną z krwią do mięśni, gdzie się otorbiają i czekają (nawet 50 lat zdolne do rozwoju). Powodują usztywnienie mięśni. Mięsień tworzy spiralną otoczkę.

ü  choroba: włośnica (trychinoza)

ü  długość:  samce 1,5 mm; samice 2,5 mm

ü  najpierw każdy żywiciel jest żywicielem ostatecznym, a później pośrednim.

WROTKI

   ·         wielkością i kształtem przypominają duże protisty, np. trąbika

   ·         ciało wrotka buduje kilkaset komórek, nie więcej niż 1000 i dla każdego gatunku liczba komórek jest stała

   ·         mają mechanizm genetyczny który uniemożliwia dalszy podział komórek , gdy ich liczba jest maksymalna

   ·         nie mają zdolności do regeneracji

   ·         długość do 2 mm

   ·         nazwa wrotki pochodzi od 2 wianuszków rzęsek

   ·         mają nóżkę

   ·         u nicieni układ pokarmowy jest słabo zróżnicowany, natomiast wrotki mają nawet żołądek

   ·         oddychają całą powierzchnią ciała

Cyk rozwojowy wrotków

Samice są większe, rozmnażają się dzieworodnie (partenogenetycznie), składają diploidalne jaja z których rozwijają się kolejne pokolenia diploidalnych samic. Tylko jesienią samice składają odmienne jaja – haploidalne, z których wylęga się pokolenie rozmnażające się płciowo (haploidalne samice i samce które po kopulacji giną ). Zapłodnione samice składają jaja przetrwalnikowe, które zimują na dnie zbiornika. Wiosną z tych jaj rozwijają się partenogenetyczne samice. 

PŁAZIŃCE

   ·         wirki

   ·         przywry

   ·         tasiemce

ü  trójwarstwowe

ü  kształt liścia lub taśmy

ü  rozpoczęty proces cefalizacji

ü  dwuboczna symetria ciała

ü  pierwsze zwierzęta pierwouste

ü  pokrycie ciała stanowi wór powłokowo – mięśniowy

WIRKI

   ·         zwierzęta wodne: morskie i słodkowodne, np. wypływek biały (3-5 cm) jest płaski

   ·         na przedzie ciała ma proste oczko

   ·         posiada zwoje nerwowe

   ·         ciało pokrywa worek powłokowo – mięśniowy i nabłonek, pokrywają go rzęski

   ·         3 warstwy mięśni: okrężne, skośne, podłużne

Robity – pałeczki w komórkach nabłonka, wyrzucane do wody w niebezpieczeństwie, pęcznieją i pokrywają ciało zwierzęcia śluzem krępując ruchy potencjalnego napastnika.

blastocel wypełnia szczególna tkanka łączna:

Parenchyma (gwiaździste komórki połączone ze sobą wypustkami )    

   ·         pełni rolę szkieletu, bo zawieszone są w niej narządy wewnętrzne i nadaje sztywność

   ·         magazynuje

   ·         jest transporterem, bo transport odbywa się przez komórki

Układ pokarmowy

Wirki są drapieżne – polują na małe ryby, larwy owadów ; otwór gębowy na brzusznej stronie na połowie ciała, za nim znajduje się gardziel którą wyrzucają i w ten sposób polują; mogą być bez, dwu, trzyjelitowe; jelito jest silnie rozgałęzione, aby rozprowadzać pokarm, zastępuje układ krążenia.

Trawienie odbywa się dwu etapowo:

I.                    zewnątrzkomórkowe – maceracja

II.                  wewnątrzkomórkowe – fagocytoza

Resztki usuwane są przez otwór gębowy.

Układ wydalniczy

Wydalać to znaczy usuwać zbędne i szkodliwe produkty przemiany materii oraz gospodarkę wodną: amoniak, mocznik, kwas moczowy.

NH₂ – grupa aminowa + COOH – grupa karboksylowa = aminokwas

dezaminacja – przekształcenie białka w amoniak

NH₂ + H2 --> NH₃   

amoniak

ü  mocznik  - ssaki, płazy, dżdżownice    

ü  kwas moczowy – ptaki, gady, ślimaki; bardzo mało toksyczny

układ protonefrydialny – kanały zbiorcze rozgałęzione, na końcu komórki płomykowe (wystawione do jamy ciała, wyłapują zbędne produkty przemiany materii )

   ·         7 par otworów wydalniczych

   ·         układ wykorzystywany do osmoregulacji

Układ nerwowy

ü  pasowy

ü  dwa pnie biegnące wzdłuż ciała połączone poprzecznymi spoidłami

ü  zwój nerwowy – skupienie ciał komórek nerwowych poza ośrodkowym układem nerwowym (układ ośrodkowy – mózg i rdzeń kręgowy ). U kręgowców takie same skupienia ciał komórek nerwowych są w mózgu i rdzeniu kręgowym i nazywają się ośrodki nerwowe.

Rozmnażanie

   ·         są zwykle obojnakami

   ·         mają kompletny układ rozrodczy, bo jamą mezodermę:

żeński : jajniki, jajowody, macica, pochwa

męski: jądra, nasieniowody 

   ·         zapłodnienie jest krzyżowe (zapłodnienie przy pomocy innego )

   ·         u wolno żyjących rozwój jest prosty

   ·         wolno żyjące płazińce mają największe zdolności regeneracyjne

TASIEMCE

ü  ciało wydłużone

ü  długość: bąblowcowy 3-6 mm, bruzdogłowiec do 20 m

ü  strobila – ciało członowane

ü  proglodyty – człony ciała, nie są równo rozmiarowe ani równowiekowe, bo w szyjce tworzą się nowe człony, w środkowej części się człony dojrzałe, a w końcowej części są człony maciczne które odrywają się.

ü  wszystkie żyją w jelicie cienkim

Przystosowania do pasożytnictwa

   ·         skoleks – główka tasiemca, jest bardzo mała, jest to narząd  czepny, przymocowuje zwierze do ścian jelita za pomocą aparatu czepnego (przyssawki, haczyki, bruzdy przylgowe ); nie ma nic wspólnego z cefalizacją

   ·         nabłonek nie tworzy rzęsek, a tworzy oskórek, który chroni przed strawieniem

   ·         syncytium – jednolita warstwa zlanych komórek nabłonka

   ·         mięśnie: tylko pojedyncze włókna mięsni podłużnych

   ·         nie posiadają układu pokarmowego, bo żyją w jelicie

   ·         oddychają beztlenowo

   ·         zredukowane narządy zmysłów, tylko w nabłonku pojedyncze komórki receptorowe

   ·         nie ma zwojów, są dwa pnie nerwowe połączone obrączką

   ·         układ wydalniczy poprzeczny, a rozerwane kanaliki wydalnicze pełnią rolę otworów wydalniczych

   ·         pasożyty polikseniczne – to znaczy wielodomowe, mają wielu żywicieli

Rozmnażanie

   ·         każdy człon zawiera swoje układy rozrodcze

   ·         każdy człon może tworzyć kilka tysięcy jaj

   ·         człony maciczne – rozbudowuje się tylko macica pełna zapłodnionych jaj, a pozostałe układy ulegają redukcji – nie ma zapłodnienia krzyżowego

  

Cykle rozwojowe

   ·         Tasiemiec uzbrojony i nieuzbrojony

Człon maciczny wydostaje się z jelita człowieka, trafia do żywiciela pośredniego (uzbrojony – świnia, nieuzbrojony - krowa); rozwija się onkosfera – larwa z 3 parami haczyków – haczykami przebija błonę śluzową jelita i dostaje się do układu krwionośnego, z krwią trafia do mięśni, tam otarbia się i powstaje wągier (cysticercus). Człowiek zjada mięso zatrute, czyli z larwami. Larwa wynicowuje się z jelita.

Objawy : zaburzenia układu pokarmowego, bóle brzucha.

   ·          Bruzdogłowiec szeroki 

ü  żywiciel ostateczny: człowiek lub inny rybożerny ssak

ü  żywiciel pośredni: skorupiak oczlik i ryba

Ostatnie człony odrywają się u człowieka i wydostają się, jajo musi trafić do wody, pierwsza larwa jest to koracidium (ma rzęski), musi być zjedzona przez oczlika, wtedy to z larwy w ciele oczlika rozwija się procerkoid, oczlika musi zjeść ryba, w rybie rozwija się plerocerkoid, człowiek musi zjeść zakażoną rybę.

   ·         Tasiemiec bąblowcowy

ü  najmniejszy 3-6 mm

ü  najniebezpieczniejszy dla człowieka, gdyż człowiek jest dla niego żywicielem pośrednim, a żywicielem ostatecznym jest drapieżnik (pies, wilk, lis )

W jelicie rozwija się larwa – onkosfera, przedostaje się do krwi, z krwią dostaje się do wątroby, mózgu, oka, ale najlepiej do wątroby, tam przekształca się w wągier.

ü  choroba nazywa się bąblowica lub echinokokoza

PRZYWRY

   ·         mają takie same przystosowania jak tasiemce

   ·         zachowały układ pokarmowy, bo nie żyją w jelicie

   ·         motylica przysysa się 2 przyssawkami do ściany przewodu żółciowego 

   ·         mają pojedynczy układ rozrodczy

   ·         mają jeden kanał układu wydalniczego biegnący centralnie 

  

 Motylica wątrobowa

- żyje w przewodach żółciowych wątroby u roślinożerców (krowa, owca lub czasem człowiek )

- długość do 5 cm

W kanale żółciowym składa tysiące jaj, które mają wapienne skorupki zabezpieczające przed strawieniem, bo jaja spływająco dwunastnicy, z kałem wydostają się na zewnątrz. Warunkiem jest dostanie się do wody. Rodzi się larwa – miracidium (dziwadełko). Haczykami przebija jamę płucną żywiciela pośredniego, a jest nim ślimak - błotniarka. W ciele błotniarki rozwija się pęcherzyk zwany sporocysta. W sporocyście odbywa się partenogeneza (dziewoructwo ) – rozwój nowych osobników z jaj niezapłodnionych. W wyniku tego rozwijają się redie à kolejna partenogeneza à są cerkarie à cerkarie wychodzą z ciała ślimaka, mają ogonki i dzięki nim pływają à po kilku godzinach tracą ogonki, osiadają na roślinach wodnych stając się metacerkariami.

           Przywra krwi

- jest to jedyny płaziniec wałeczkowaty

- jest rozdzielnopłciowa i jest u niej wyraźny dymorfizm płciowy

dymorfizm – różnice między mężczyzną i kobietą

- żyje w naczyniach krwionośnych jamy brzusznej człowieka, przede wszystkim w naczyniach pęcherza moczowego, wydostają się z moczem, dalej jak u motylicy wątrobowej, larwy dostają się mechanicznie

- choroba nazywa się schistosomatoza lub bilharcjoza; częsta w Azji, gdzie uprawiają ryż

              Motyliczka           

- jedyna przywra rozwijająca się bez wody

Żyje w wątrobie, jaja wydostają się przez układ pokarmowy, muszą dostać się do śluzu ślimaka lądowego, w śluzie rozwijają się larwy, a tym śluzem żywią się mrówki razem z larwą; larwa zagnieżdża się w mózgu mrówki, a ta wchodzi cały czas na źdźbło trawy.